4 “viên ngọc quý" văn hóa phi vật thể quốc gia của vùng đất “núi Ấn sông Trà”

Trăm năm Lễ hội cầu ngư của ngư dân quê biển Sa Huỳnh

Lễ hội Cầu ngư (hay còn gọi là Lễ ra quân nghề cá, Lễ xuất hành đầu năm, Lễ hội Tạ ơn biển mẹ) của ngư dân Sa Huỳnh, phường Sa Huỳnh cũng là lễ hội duy nhất ở vùng biển, nằm trong 4 “viên ngọc” quý văn hóa phi vật thể quốc gia của Quảng Ngãi.

Có số lượng tàu đánh bắt khoảng 1200 chiếc, phường Sa Huỳnh là một địa phương có số lượng tàu đánh bắt hải sản lớn hàng “nhất, nhì” của Quảng Ngãi.

Từ hàng trăm năm qua, cứ đến ngày mùng 3 âm lịch hàng ngàn, người dân Sa Huỳnh lại tổ chức Lễ hội Cầu ngư để tri ân, bày tỏ sự biết ơn đối với "mẹ biển"; cầu mong mưa thuận, gió hòa cho những chuyến tàu ra khơi đánh bắt trở về, tôm cá đầy khoang.

Lễ cầu mưa giữa đại ngàn

Nếu ngư dân làng biển Sa Huỳnh bày tỏ tri ân “mẹ biển”, cầu mong mưa thuận gió hòa để thuyền về tôm cá đầy khoang bằng Lễ hội cầu ngư, thì Hrê có Lễ cầu mưa để đất, cây rừng không bị “chết khát” vì khô hạn.

Với đồng bào Hrê ở vùng cao Quảng Ngãi, thiên nhiên không chỉ là nơi sống mà còn là thế giới linh thiêng, do các vị thần (gọi chung là Yang) cai quản. Vì vậy khi đất đai nứt nẻ, suối cạn dòng, người dân nơi đây tổ chức cúng Yang để cầu mưa.

Lễ cầu mưa của người Hrê thường được tổ chức vào mùa khô, khoảng từ tháng 5-7 âm lịch, thời điểm khắc nghiệt nhất của mùa khô hàng năm.

Nghi thức lễ diễn ra vào giữa trưa khi mặt trời nắng gắt, với lễ vật như heo, gà đen, trầu cau, trứng… do dân làng cùng nhau góp lại.

Điểm nhấn chính của nghi lễ là phần “chọc giận thần mưa”, theo đó, người chủ lễ buộc một chiếc ché, hoặc nồi đất vào dây thừng rồi ném xuống vực sâu, trong khi những người khác đánh chiêng, hò reo.

Theo quan niệm của sự “khiêu khích” này sẽ khiến thần mưa tức giận mà trút nước xuống trần gian, cứu lấy mùa màng đang khát.

Nghề dệt truyền thống và Lễ “ăn than” của đồng bào Giẻ – Triêng

Lễ ăn than (Cha K’chiah) là Lễ hội truyền thống lớn và độc đáo nhất của người Giẻ – Triêng. Lễ được tổ chức vào khoảng thời gian cuối năm cũ và đầu năm mới (tháng 12 âm lịch), để cảm ơn Giàng (Trời) cho vụ mùa bội thu; cầu mong sức khỏe, may mắn…

Cùng lễ hội và nghi lễ tín ngưỡng, một giá trị văn hóa mang tính nghề nghiệp khác của đồng bào Giẻ - Triêng, cũng đã trở thành báu vật văn hóa phi vật thể quốc gia, đó là nghề dệt truyền thống.

Từ những tấm vỏ cây thô sơ ban đầu, cộng đồng người Giẻ - Triêng đã tách sợi, dệt vải để làm chăn hoặc trang phục. Theo thời gian, cùng với sự phát triển của xã hội và giao lưu văn hóa, nghề dệt thổ cẩm dần hình thành.

Theo đó, nguyên liệu chính là bông, được se thành sợi và nhuộm bằng các loại cây rừng để tạo ra màu sắc tự nhiên như đỏ, đen, vàng rồi được dệt thành những tấm vải mềm mại, bền đẹp với hoa văn đặc trưng.

Trên nền vải, các hoa văn và họa tiết hiện lên sống động hình chữ X, chân rết, hạt bí, sóng nước… không chỉ mang tính thẩm mỹ, mà còn chứa đựng câu chuyện về cuộc sống, thiên nhiên và niềm tin của cộng đồng.

Không chỉ là một nghi lễ hay nghề truyền thống, 4 Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia ở Quảng Ngãi còn là “ký ức sống” của cộng đồng, phản ánh cách con người ứng xử với thiên nhiên, gìn giữ niềm tin và kết nối thế hệ trong dòng chảy hiện đại.