Làm sao để gỡ nút thắt cho hơn 3 triệu ha rừng "chưa có chủ thực sự"?

Sáng 4/6, Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (VIESARD) phối hợp với Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và Tổ chức Forest Trends tổ chức hội thảo “Nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng và đất lâm nghiệp do UBND cấp xã quản lý”.

Tham dự hội thảo có TS. Hà Công Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam; TS. Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương; ông Nguyễn Hữu Thiện, Phó Cục trưởng Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cùng đại diện các cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, địa phương và tổ chức quốc tế.

Nhiều bất cập trong quản lý diện tích rừng chưa giao, chưa cho thuê

Mở đầu hội thảo, ThS. Nguyễn Văn Tiến, Phó Chủ tịch VIEARD, trình bày báo cáo nghiên cứu chủ đạo, công bố những con số đáng lo ngại. Tính đến ngày 31/12/2025, Việt Nam có tổng cộng 14,97 triệu ha rừng, với tỷ lệ che phủ đạt 42,03%. Trong số đó, 3,07 triệu ha - chiếm 20,51% tổng diện tích rừng cả nước đang do Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã quản lý, tức là chưa được giao hoặc cho thuê cho bất kỳ chủ rừng cụ thể nào.

"Đây là khối tài nguyên quốc gia khổng lồ, nhưng đang trong tình trạng quản lý tạm thời, thiếu định hướng sử dụng và phát triển lâu dài", ông Tiến nhấn mạnh.

Kết quả khảo sát thực địa tại 6 xã thuộc 4 tỉnh Phú Thọ, Sơn La, Gia Lai và Đắk Lắk cho thấy bức tranh đáng lo hơn: 81,5% diện tích rừng do UBND xã quản lý trên thực tế đang do các hộ dân tự sản xuất, 6,1% bị sử dụng sai mục đích, và 11,5% bị lấn chiếm. Đặc biệt, 100% số hộ đang canh tác trên đất lâm nghiệp này chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Ngoài ra, nhóm nghiên cứu cũng phát hiện sự chênh lệch giữa số liệu hiện trạng rừng và kết quả rà soát bằng ảnh vệ tinh tại một số địa phương, cho thấy việc cập nhật dữ liệu quản lý chưa thực sự kịp thời. Kết quả đối chiếu ảnh vệ tinh tại 6 xã cho thấy diện tích rừng thực tế chỉ là 10.451 ha, trong khi số liệu công bố hiện trạng lên tới 14.872 ha - chênh lệch hơn 4.400 ha.

Ba nút thắt lớn: Trách nhiệm, nguồn lực và thể chế

Tại phiên thảo luận, các đại biểu cho rằng sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều địa phương đang phải quản lý diện tích rừng rất lớn trong khi nguồn lực ở cấp cơ sở chưa được tăng cường tương xứng.

Từ góc độ chính sách, ThS. Bùi Giang Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương, dẫn Kết luận số 61-KL/TW của Ban Bí thư năm 2023 và nhấn mạnh rằng, quản lý, bảo vệ rừng không chỉ là nhiệm vụ của ngành lâm nghiệp mà còn là nhiệm vụ chính trị gắn với an ninh quốc gia và phát triển bền vững. “Sau sáp nhập thành 34 tỉnh, thành phố, nhiều xã vùng cao có thể quản lý diện tích rừng lên tới hàng vạn héc-ta. Trách nhiệm của người đứng đầu cấp xã lúc này rất nặng nề, nhưng nguồn lực thì không tăng theo”, ông Long nhận định.

Ông đề xuất nghiên cứu đưa tỷ lệ che phủ rừng trở thành một chỉ tiêu đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ đối với lãnh đạo các địa phương có rừng, qua đó nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu trong công tác bảo vệ tài nguyên rừng.

Từ thực tiễn địa phương, ông Cầm Bun Lộc, Chủ tịch UBND xã Nậm Lầu, tỉnh Sơn La, cho biết địa phương sau sáp nhập có diện tích tự nhiên gần 25.000 ha với gần 20.000 dân. Xã hiện trực tiếp quản lý 1.642 ha rừng chưa giao nhưng chỉ có một cán bộ phụ trách lâm nghiệp, đồng thời kiêm nhiệm công tác giảm nghèo, dân tộc và xã hội.

Ông Lộc cho rằng, cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng hiện vẫn còn nhiều bất cập. Nguồn thu chỉ bao phủ 797 ha rừng, dẫn đến tình trạng có bản được chi trả cho hàng trăm héc-ta trong khi bản khác chỉ nhận tiền cho 0,5 ha dù cùng tham gia bảo vệ rừng.

Từ thực tế này, ông đề xuất xây dựng quỹ điều tiết xanh cấp xã, mở rộng mô hình quản lý rừng theo hình thức ủy thác cộng đồng và đẩy nhanh số hóa toàn bộ ranh giới rừng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý.

Ở góc độ pháp lý, ThS. Hoàng Thị Vân Anh, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Tổng cục Quản lý đất đai (Bộ Tài nguyên và Môi trường), cho rằng đang tồn tại khoảng trống pháp lý kéo dài trong quản lý rừng.

Theo bà Vân Anh, UBND cấp xã không phải là chủ rừng theo quy định pháp luật nhưng lại phải thực hiện phần lớn chức năng của một chủ rừng, từ bảo vệ rừng, phòng cháy chữa cháy đến khoanh nuôi tái sinh.

“Đây là trạng thái pháp lý bất ổn kéo dài. Luật Lâm nghiệp và Luật Đất đai sử dụng hai hệ thống khái niệm khác nhau, dẫn đến chồng chéo thẩm quyền và gây khó khăn cho xử lý hồ sơ ở cơ sở”, bà Vân Anh nhận định.

Bà kiến nghị cần tách riêng công tác thống kê, kiểm kê đất lâm nghiệp theo từng đối tượng quản lý cụ thể thay vì gộp chung như hiện nay, qua đó tạo cơ sở cho việc xác định rõ trách nhiệm và hoàn thiện cơ chế quản lý.

Hoàn thiện thể chế, đẩy nhanh giao đất, giao rừng

Tại phiên thảo luận, các đại biểu cho rằng, sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều địa phương có diện tích rừng lớn trong khi nguồn lực quản lý ở cấp cơ sở còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý, phân định rõ trách nhiệm và tăng cường nguồn lực cho chính quyền địa phương.

Đại diện các địa phương phản ánh nhiều khó khăn trong công tác quản lý diện tích rừng chưa giao, chưa cho thuê; việc chi trả dịch vụ môi trường rừng, quản lý hồ sơ địa chính và theo dõi biến động tài nguyên rừng vẫn còn những bất cập cần được tháo gỡ.

Dưới góc độ pháp lý, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan giữa Luật Lâm nghiệp và Luật Đất đai nhằm bảo đảm tính thống nhất trong quản lý, sử dụng đất lâm nghiệp và tài nguyên rừng.

Theo ông Nguyễn Văn Tiến, giải pháp quan trọng nhất hiện nay là đẩy nhanh giao các diện tích rừng này cho các chủ thể phù hợp như cộng đồng dân cư, hộ gia đình, cá nhân hoặc các ban quản lý rừng chuyên trách. “Chỉ khi rừng được xác lập chủ thể quản lý ổn định, gắn đầy đủ quyền lợi, trách nhiệm và nghĩa vụ thì công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng mới có thể thực hiện hiệu quả, ổn định và bền vững”, ông Tiến cho biết.

Từ thực tiễn nghiên cứu và quản lý, các đại biểu thống nhất nhận định rằng việc đẩy nhanh giao đất, giao rừng cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư có đủ điều kiện sử dụng là giải pháp căn cơ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ và phát triển rừng.

Các chuyên gia cũng kiến nghị làm rõ thẩm quyền của UBND cấp xã trong quản lý rừng; hoàn thiện cơ chế giao khoán, quản lý quỹ đất lâm nghiệp; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và đồng bộ hóa cơ sở dữ liệu đất đai, lâm nghiệp.

Bên cạnh đó, các đại biểu cho rằng cần thúc đẩy phát triển kinh tế lâm nghiệp theo hướng đa giá trị thông qua các mô hình sản xuất dưới tán rừng, phát triển lâm sản ngoài gỗ, dược liệu, du lịch sinh thái và thị trường tín chỉ carbon, góp phần nâng cao giá trị kinh tế của rừng và tạo động lực cho công tác bảo vệ, phát triển rừng bền vững.