Phát triển vùng cà phê chất lượng cao: Kết nối “ba nhà” cùng làm, cùng chịu trách nhiệm

Nhìn lại các hoạt động, sự kiện của ngành nông nghiệp thời gian qua, tín hiệu đáng mừng là doanh nghiệp, nông dân và nhà khoa học đã bắt đầu ngồi lại cùng bàn câu chuyện nâng cao giá trị cây cà phê Việt Nam ngay từ gốc rễ sản xuất.

Thực tế cho thấy, nhà nông sở hữu tài nguyên, kinh nghiệm và trực tiếp làm ra nguyên liệu; nhà khoa học có tri thức, công nghệ và phương pháp nghiên cứu; doanh nghiệp nắm bắt thị trường, có nhà máy, sản phẩm và đầu ra. Việc kết hợp ba nguồn lực này giúp thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu với sản xuất, giữa sản xuất với thị trường.

Hoạt động trong lĩnh vực này, Công ty Vương Thành Công không chỉ dừng lại ở khâu thu mua, chế biến mà còn kết nối trực tiếp với vùng nguyên liệu và người nông dân. Chúng tôi tổ chức đào tạo, chia sẻ kỹ thuật, tạo ra những “lớp học mở” để kiểm chứng tri thức ngay tại vườn, nhà máy và khu chế biến. Đã nhiều năm xây dựng mô hình chia sẻ này, từ mời nhà khoa học về tham quan, đưa sinh viên đến thực tập đến tổ chức hội thảo cho nông dân, chúng tôi nhận thấy yêu cầu quan trọng là phải cùng giải bài toán chung.

Cụ thể, nông dân đặt ra vấn đề canh tác sao cho chất lượng thu hoạch đạt tối ưu trước nhu cầu cà phê chất lượng cao ngày càng tăng. Các nhà khoa học sẽ nghiên cứu, đưa ra giải pháp để doanh nghiệp thực nghiệm, đưa vào sản xuất và chế biến. Như vậy, mỗi vấn đề của nhà nông trở thành một đề tài nghiên cứu; mỗi kết quả nghiên cứu thành một giải pháp sản xuất; và mỗi giải pháp sản xuất lại trở thành sản phẩm có giá trị thương mại.

Cần một sự liên kết thực chất như vậy giữa "ba nhà", cộng thêm sự đồng hành của "nhà thứ tư" là Nhà nước. Cơ quan quản lý Nhà nước sẽ tạo cơ chế, chính sách để các bên triển khai giải pháp thực chứng. Tất cả cùng nhìn chung một chuỗi giá trị và cùng chịu trách nhiệm về chất lượng cuối cùng. Đặc biệt, không nên coi nông dân đơn thuần là người bán nguyên liệu, mà phải xác định họ là mắt xích chính của cả hệ sinh thái.

Để tạo dựng sự kết nối vững chắc này tại các vùng cà phê, thời gian tới cần tập trung thực hiện 5 giải pháp trọng tâm:

Một là, xây dựng “bàn tròn cà phê” định kỳ. Không dừng lại ở các hội thảo sự kiện, diễn đàn này cần diễn ra theo từng tháng, từng quý để doanh nghiệp, nông dân, nhà khoa học và cơ quan quản lý cùng trực tiếp giải quyết các vấn đề cụ thể.

Hai là, biến các vùng nguyên liệu thành “phòng thí nghiệm thực địa”. Mỗi vùng cần có dữ liệu chuẩn hóa về đất, giống, tuổi cây, phương thức canh tác, năng suất, tỷ lệ quả chín, phương pháp sơ chế và chất lượng hạt. Trên cơ sở đó, nhà khoa học nghiên cứu trên dữ liệu thực, còn doanh nghiệp đánh giá bằng hiệu quả thực.

Ba là, đưa sinh viên và người trẻ tham gia sâu vào chuỗi giá trị. Lực lượng này cần được thực tập, nghiên cứu, làm dự án, phát triển sản phẩm và khởi nghiệp từ chính những bài toán thực tế của ngành cà phê.

Bốn là, xây dựng “ngân hàng di sản”. Nơi đây không chỉ lưu trữ hình ảnh mà còn số hóa câu chuyện về vùng đất, giống cây, người nông dân, nghề rang, phương thức thưởng thức, tư liệu và ký ức cộng đồng, tạo nguồn dữ liệu phục vụ giáo dục, nghiên cứu, du lịch và truyền thông.

Năm là, hiện thực hóa kết quả hợp tác thành sản phẩm và giá trị thực tế. Một đề tài khoa học tốt không thể dừng lại ở bản báo cáo; một câu chuyện văn hóa không chỉ nằm trên bài viết. Các bên phải cùng tạo ra sản phẩm, dịch vụ, mô hình du lịch, chương trình giáo dục, mang lại sinh kế tốt hơn cho người nông dân và giá trị gia tăng cao hơn cho cây cà phê.

Muốn vươn xa, ngành cà phê Việt Nam không thể chỉ dựa vào một vài doanh nghiệp, nhà khoa học hay một vài vùng nguyên liệu riêng lẻ, mà cần một hệ sinh thái cùng chia sẻ trách nhiệm. Nhà nông cần khoa học và thị trường. Nhà khoa học cần thực tiễn kiểm chứng. Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu và công nghệ. Nhà nước cần mô hình thực tế để chính sách đi vào cuộc sống. Trong đó, văn hóa chính là sợi dây kết nối các chủ thể.

Chúng tôi xác định làm cà phê không chỉ là tạo ra sản phẩm thương mại, mà còn là giữ đất, giữ nghề, lưu giữ câu chuyện của người nông dân, ứng dụng khoa học vào sản xuất, tạo sinh kế và quảng bá câu chuyện Việt Nam ra thế giới.

Một doanh nghiệp làm tốt là đáng quý, nhưng cả cộng đồng cùng làm tốt mới tạo nên sức mạnh thực sự. Đó cũng là cách biến cây cà phê từ ngành sản xuất nông nghiệp thuần túy thành hệ sinh thái kinh tế - văn hóa - khoa học - giáo dục, để di sản cà phê tiếp tục sống, phát triển và tạo giá trị bền vững cho các thế hệ mai sau.