Quản lý đất nông nghiệp Hà Nội: Từ siết chặt kỷ cương đến tối ưu nguồn lực

Hà Nội có diện tích tự nhiên hơn 3.359 km², trong đó đất nông nghiệp theo thống kê đến cuối năm 2024 - đầu năm 2025 ước tính khoảng 188.600 ha đến 196.626 ha, chiếm hơn 56% - 58% tổng diện tích tự nhiên của toàn thành phố. Đây là quỹ đất lớn, đóng vai trò quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp, sinh kế của người dân khu vực ngoại thành và cân bằng sinh thái đô thị.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh và yêu cầu đầu tư hạ tầng quy mô lớn đang tạo áp lực ngày càng rõ nét lên quỹ đất nông nghiệp. Theo quy hoạch giai đoạn 2021-2025, Hà Nội dự kiến chuyển đổi khoảng 12.426 ha đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp để triển khai các dự án giao thông, khu đô thị, công trình công cộng và dự án đầu tư trọng điểm. Đến năm 2025, diện tích đất nông nghiệp của Thành phố dự kiến giảm còn khoảng 186.000 ha.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết là phần diện tích đất nông nghiệp còn lại phải được quản lý chặt chẽ hơn, sử dụng hiệu quả hơn, tránh tình trạng lãng phí, sử dụng sai mục đích hoặc để phát sinh vi phạm kéo dài.

Tăng cường kỷ cương trong quản lý, sử dụng đất

Một trong những nội dung được Hà Nội tập trung triển khai là siết chặt kỷ cương trong quản lý đất nông nghiệp. Thời gian qua, tại một số địa phương như Thanh Trì, Gia Lâm, Đông Anh, Hoài Đức, Thường Tín cũ, tình trạng xây dựng nhà xưởng, nhà trọ, công trình kiên cố trên đất nông nghiệp và đất công ích từng diễn biến phức tạp, gây khó khăn cho công tác quản lý.

Quan điểm của Thành phố được xác định rõ: không hợp thức hóa sai phạm, không để phát sinh vi phạm mới. Các công trình xây dựng trái phép trên đất nông nghiệp, đất bãi sông đều bị kiểm tra, lập hồ sơ và cưỡng chế tháo dỡ theo quy định. Trách nhiệm quản lý được gắn trực tiếp với người đứng đầu chính quyền cơ sở, coi đây là tiêu chí đánh giá năng lực điều hành.

Song song với đó, Hà Nội tăng cường kiểm tra tiến độ và hiệu quả sử dụng đất của các dự án đã được giao đất, cho thuê đất. Những dự án chậm triển khai, sử dụng đất không đúng mục đích hoặc có dấu hiệu lãng phí đều bị xem xét xử lý, thu hồi theo quy định của pháp luật.

Từ ngày 1/1/2026, bảng giá đất mới của Hà Nội áp dụng theo Luật Đất đai 2024 tăng từ 2-26% so với hiện hành, trong đó giá đất nông nghiệp tại nhiều khu vực ngoại thành có điều chỉnh tăng. Mức giá phổ biến đối với đất trồng lúa và đất trồng cây lâu năm tại một số địa bàn dao động khoảng 192.000 - 290.000 đồng/m², tùy theo vị trí và điều kiện cụ thể.

Việc điều chỉnh giá đất nông nghiệp được xác định là công cụ quản lý, không đơn thuần là biện pháp tài chính. Giá đất tiệm cận hơn với giá trị thực giúp làm cơ sở tính bồi thường khi thu hồi đất, xác định nghĩa vụ tài chính, hạn chế đầu cơ và tình trạng giữ đất nhưng không đưa vào sử dụng hiệu quả. Đồng thời, đây cũng là yếu tố góp phần bảo đảm quyền lợi chính đáng của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ các dự án phát triển.

Đối với quỹ đất bãi sông, bãi nổi ven sông Hồng, sông Đáy và các tuyến sông lớn, Hà Nội triển khai quản lý theo hướng chặt chẽ nhưng linh hoạt. Theo các nghị quyết của HĐND Thành phố, đất bãi sông được phép sử dụng cho sản xuất nông nghiệp, nông nghiệp sinh thái và du lịch trải nghiệm, song phải tuân thủ nghiêm các quy định về đê điều, phòng chống lũ lụt.

Các hoạt động xây dựng công trình kiên cố, làm thay đổi dòng chảy hoặc ảnh hưởng đến an toàn đê điều đều bị nghiêm cấm. Cách tiếp cận này nhằm khai thác tiềm năng đất bãi sông nhưng không đánh đổi an toàn phòng, chống thiên tai và trật tự quản lý đất đai.

Gắn quản lý đất với tái cơ cấu nông nghiệp

Cùng với việc siết chặt quản lý, Hà Nội đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp gắn với sử dụng đất hiệu quả. Đến nay, Thành phố đã hình thành trên 500 vùng sản xuất nông nghiệp chuyên canh tập trung, với quy mô từ 10 ha đến trên 100 ha mỗi vùng, tập trung vào rau an toàn, hoa - cây cảnh, cây ăn quả, chăn nuôi tập trung và nuôi trồng thủy sản.

Thực tế sản xuất cho thấy, nhiều tổ chức và cá nhân có nhu cầu xây dựng các công trình phục vụ trực tiếp cho sản xuất nông nghiệp như nhà kính, nhà lưới, kho bảo quản, khu sơ chế nhằm ứng dụng công nghệ cao, nâng cao giá trị gia tăng. Tuy nhiên, ranh giới giữa công trình phục vụ sản xuất và công trình xây dựng trái phép trên đất nông nghiệp còn chưa rõ ràng, dễ phát sinh vi phạm.

Trước tình hình đó, Hà Nội định hướng xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù, cho phép triển khai một số loại hình công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp với điều kiện kiểm soát chặt chẽ về mục đích, quy mô và tác động sử dụng đất.

Nghị quyết số 254/2025/QH15 và Nghị quyết số 258/2025/QH15 của Quốc hội tạo hành lang pháp lý quan trọng để Hà Nội tháo gỡ vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai và triển khai các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô.

Trên cơ sở đó, UBND Thành phố giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì tham mưu, cụ thể hóa các nội dung thuộc thẩm quyền của HĐND và UBND Thành phố, tập trung vào nâng cao hiệu quả sử dụng đất, giảm tình trạng đất bỏ hoang, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.

Chuẩn hóa dữ liệu đất đai, tăng minh bạch quản lý

Một trụ cột quan trọng trong quản lý đất đai của Hà Nội là xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai đồng bộ, chính xác. Thành phố tiếp tục duy trì và mở rộng kết quả Chiến dịch “làm giàu, làm sạch” dữ liệu đất đai; rà soát, đối soát, cập nhật hồ sơ địa chính theo nguyên tắc “đúng - đủ - sạch - sống”.

Dữ liệu đất đai được chuẩn hóa và đồng bộ với Cơ sở dữ liệu quốc gia, tạo nền tảng cho quản lý hiện đại, giảm tranh chấp và rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính. Cùng với đó, Hà Nội đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến, ứng dụng thống nhất hệ thống thông tin đất đai, nâng cao tính công khai và minh bạch.

UBND Thành phố yêu cầu chính quyền cấp xã, phường chịu trách nhiệm trực tiếp trong quản lý đất đai tại địa bàn. Công tác kiểm tra, giám sát phải được thực hiện thường xuyên, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm ngay từ đầu.

Trong thu hồi đất, giải phóng mặt bằng các dự án trọng điểm, chính quyền các cấp phải bảo đảm công khai, dân chủ, quan tâm quyền lợi chính đáng của người bị thu hồi đất, có phương án hỗ trợ phù hợp để ổn định đời sống và sản xuất.

Việc tăng cường quản lý đất nông nghiệp tại Hà Nội không chỉ nhằm lập lại trật tự pháp luật mà còn hướng tới mục tiêu dài hạn khi tối ưu hóa nguồn lực đất đai trong bối cảnh Thủ đô tiếp tục mở rộng không gian phát triển. Chuyển từ quản lý theo vụ việc sang quản lý dựa trên quy hoạch, dữ liệu và trách nhiệm rõ ràng là bước đi cần thiết để đất nông nghiệp được sử dụng đúng mục đích, hiệu quả và bền vững, đáp ứng đồng thời yêu cầu phát triển nông nghiệp hiện đại và phát triển đô thị của Hà Nội.