Tại sao nhiều gia đình ở quê vẫn thích dùng chum, vại để chứa nước?

Với nhiều người trẻ, đây có thể chỉ là một vật dụng mang tính hoài niệm. Nhưng với những người đã từng sống ở làng quê, chiếc chum nước lại là một phần ký ức khó quên và đến nay vẫn giữ được những giá trị rất riêng.

Điều khiến nhiều người ngạc nhiên là nước đựng trong chum đất thường cho cảm giác mát hơn dù không sử dụng điện hay bất kỳ công nghệ làm lạnh nào.

Nguyên nhân nằm ở đặc tính của đất nung. Chum, vại truyền thống được làm từ đất sét, nung ở nhiệt độ cao nhưng vẫn giữ được vô số lỗ nhỏ li ti trên bề mặt. Một lượng nước rất nhỏ có thể thấm qua những lỗ này rồi bốc hơi ra ngoài. Quá trình bốc hơi sẽ hấp thụ nhiệt từ bên trong chum, từ đó làm nhiệt độ của nước giảm xuống.

Nguyên lý này khá giống hiện tượng cơ thể con người tiết mồ hôi để làm mát. Chính vì vậy, nước trong chum thường tạo cảm giác dịu mát tự nhiên, đặc biệt trong những ngày hè nóng bức.

Nhiều người lớn tuổi còn nhận xét rằng nước uống từ chum có vị “ngọt” hơn. Thực tế, cảm giác này không hẳn do thành phần hóa học của nước thay đổi mà phần lớn đến từ nhiệt độ. Khi nước ở mức mát tự nhiên, vị giác của con người thường cảm nhận được sự dễ chịu và thanh hơn.

Ngoài khả năng làm mát, chum đất còn có ưu điểm là ít hấp thụ nhiệt từ môi trường bên ngoài. Nếu đặt ở nơi râm mát, dưới hiên nhà hoặc gốc cây, nước trong chum có thể giữ được cảm giác mát mẻ trong nhiều giờ.

Ở các vùng nông thôn trước đây, khi điện chưa phổ biến và tủ lạnh là vật dụng xa xỉ, chiếc chum nước gần như là “chiếc tủ lạnh tự nhiên” của mỗi gia đình.

Không chỉ phục vụ nhu cầu uống nước, chum, vại còn gắn với cách sinh hoạt truyền thống của người Việt. Trước đây, nhiều ngôi nhà có giếng khơi. Mỗi sáng, người dân kéo nước từ giếng lên, đổ vào chum để dùng trong ngày. Trẻ con đi học về thường chạy đến chiếc chum dưới gốc cau, múc một gáo nước uống cho đỡ khát.

Đó không đơn thuần là việc sử dụng một vật dụng chứa nước, mà còn là một phần nhịp sống bình dị của làng quê Việt Nam.

Một ưu điểm khác của chum đất là độ bền khá cao. Nếu được nung đúng kỹ thuật và sử dụng cẩn thận, một chiếc chum có thể dùng trong nhiều năm, thậm chí hàng chục năm. Không ít gia đình hiện nay vẫn còn sử dụng những chiếc chum được mua từ thời ông bà.

Trong khi đó, các loại bình nhựa có thể bị lão hóa theo thời gian, nứt vỡ hoặc bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ môi trường.

Chum đất cũng được đánh giá là thân thiện với môi trường. Nguyên liệu chính là đất sét tự nhiên, không sử dụng các thành phần khó phân hủy. Khi không còn sử dụng, chum có thể được tận dụng làm chậu trồng cây, tiểu cảnh hoặc vật dụng trang trí.

Ở nhiều làng nghề gốm truyền thống, việc sản xuất chum, vại vẫn được duy trì như một cách gìn giữ nghề cổ. Dù nhu cầu không còn lớn như trước, nhưng sản phẩm này vẫn có chỗ đứng nhất định trên thị trường.

Điều đáng chú ý là trong những năm gần đây, nhiều gia đình ở thành phố cũng bắt đầu tìm lại những chiếc chum đất. Không ít quán ăn, homestay hay khu nghỉ dưỡng sử dụng chum để đựng nước uống cho khách như một cách tạo cảm giác gần gũi, mộc mạc và gợi nhớ về không gian làng quê.

Một số nghiên cứu cũng cho thấy việc tiếp xúc với các vật liệu tự nhiên như đất, gỗ, đá có thể giúp con người cảm thấy thư thái hơn. Có lẽ vì vậy mà chiếc chum nước, dù rất giản dị, vẫn mang đến cảm giác dễ chịu đặc biệt.

Tất nhiên, trong điều kiện hiện đại, chum đất không thể thay thế hoàn toàn các thiết bị chứa nước tiện lợi khác. Chúng có dung tích hạn chế, khó di chuyển và cần được vệ sinh định kỳ. Tuy nhiên, những hạn chế này không làm mất đi giá trị vốn có của chiếc chum.

Ở một góc độ nào đó, việc nhiều gia đình ở quê vẫn giữ thói quen dùng chum, vại để chứa nước không phải vì họ chậm thay đổi hay thiếu điều kiện tiếp cận công nghệ. Đơn giản bởi họ nhận ra rằng có những giá trị truyền thống vẫn còn phù hợp với cuộc sống hôm nay.

Một chiếc chum đất vừa có thể làm mát nước một cách tự nhiên, vừa gợi nhớ về ký ức của làng quê, về những buổi trưa hè bên giếng nước, về bóng cây trước sân và nhịp sống chậm rãi của một thời.

Có lẽ cũng chính vì vậy mà giữa rất nhiều vật dụng hiện đại, chiếc chum đất vẫn có chỗ đứng riêng trong đời sống của không ít gia đình Việt. Nó không chỉ là một vật chứa nước, mà còn là một phần của văn hóa, của ký ức và của những kinh nghiệm sống được lưu giữ qua nhiều thế hệ.