Tết trong quá trình chuyển dịch của điều kiện sống (Bài 2)

Nếu Tết truyền thống được hình thành trong bối cảnh đời sống nông nghiệp, nơi vật chất khan hiếm và nhịp sống phụ thuộc gần như hoàn toàn vào tự nhiên, thì Tết hiện đại lại tồn tại trong một thế giới rất khác: kinh tế thị trường, đô thị hóa nhanh chóng và sự dịch chuyển lao động trên quy mô lớn. Chính sự thay đổi căn bản của điều kiện sống ấy đã khiến Tết không thể giữ nguyên hình thức cũ, mà buộc phải dịch chuyển, thích nghi để tiếp tục tồn tại trong đời sống người Việt hôm nay.

Trong xã hội truyền thống, Tết từng là thời điểm hiếm hoi trong năm mà sự đủ đầy vật chất được cảm nhận một cách rõ rệt. Sau những tháng ngày tiết kiệm, chắt chiu, mâm cỗ Tết với bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành không chỉ là thức ăn, mà là biểu tượng của thành quả lao động và sự no ấm tạm thời. “Ăn Tết” khi ấy mang ý nghĩa rất cụ thể: được ăn ngon hơn, đủ hơn, khác với ngày thường.

Nhưng khi nền kinh tế phát triển, đời sống vật chất được cải thiện, những biểu tượng ấy dần mất đi tính độc quyền của Tết. Bánh chưng có thể mua quanh năm, thực phẩm không còn phụ thuộc quá nhiều vào mùa vụ, và cảm giác “đợi Tết để được đủ đầy” không còn giữ vai trò trung tâm trong đời sống.

Chính sự thay đổi này khiến không ít người có cảm giác Tết “nhạt” hơn. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ xã hội học, đây không phải là sự mất mát, mà là dấu hiệu cho thấy Tết đang rời khỏi chức năng đáp ứng nhu cầu sinh tồn để chuyển sang đáp ứng nhu cầu tinh thần.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Văn Chiến từng nhận xét: “Khi xã hội thoát khỏi khan hiếm, Tết không còn gánh nặng ‘phải đủ đầy’. Và khi không còn gánh nặng ấy, Tết buộc phải tìm ý nghĩa mới nếu muốn tiếp tục tồn tại”. Nói cách khác, Tết không biến mất, mà đang được đặt vào một vai trò khác trong đời sống con người.

Cùng với sự thay đổi về vật chất là sự thay đổi trong cách chuẩn bị Tết. Nếu trước đây, việc lo Tết là một quá trình kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng tháng, với sự tham gia của nhiều thế hệ trong gia đình, thì ngày nay, quá trình ấy được rút ngắn đáng kể.

Hàng hóa sẵn có, dịch vụ phát triển khiến nhiều công việc vốn mang tính “nghi lễ” được giản lược hoặc thuê ngoài. Không ít gia đình lựa chọn mâm cỗ gọn nhẹ, hạn chế hình thức, giảm bớt những gì từng được coi là “phải có”.

Sự giản lược này từng bị nhìn nhận như dấu hiệu của sự mai một truyền thống. Nhưng trong bối cảnh thời gian trở thành nguồn lực khan hiếm nhất của đời sống hiện đại, đó lại là một phản ứng hợp lý. Khi con người phải chia sẻ quỹ thời gian hạn hẹp cho công việc, gia đình và nghỉ ngơi, họ có xu hướng cắt giảm hình thức để giữ lại phần cốt lõi.

Anh Nguyễn Đức Huy, công nhân khu công nghiệp Sài Đồng (Hà Nội), chia sẻ: “Cả năm làm việc theo ca, Tết chỉ mong được nghỉ ngơi vài ngày. Nếu Tết quá nhiều việc phải lo, thì cảm giác mệt còn nhiều hơn vui”. Câu nói ấy phản ánh một thực tế: Tết hiện đại không còn được đo bằng số mâm cỗ hay nghi lễ, mà bằng khả năng mang lại sự nghỉ ngơi thực sự.

Một nghịch lý thú vị của Tết hiện đại là dù không còn thiếu thốn, nhiều gia đình vẫn duy trì việc gói bánh chưng - một công việc vốn rất tốn công sức. Tuy nhiên, động cơ đã thay đổi rõ rệt.

Nếu trước đây, gói bánh là để có cái ăn cho những ngày Tết, thì nay, việc ấy mang tính biểu tượng nhiều hơn. Gói bánh trở thành cái cớ để các thế hệ ngồi lại bên nhau, để căn bếp có thêm tiếng nói cười, để Tết được “cảm” bằng trải nghiệm, chứ không chỉ bằng vật chất.

Trong bối cảnh nhịp sống ngày càng phân mảnh, những khoảnh khắc như vậy trở nên quý giá. Tết, theo cách ấy, đang dịch chuyển từ một hệ thống nghĩa vụ sang một không gian lựa chọn có ý thức. Người ta không gói bánh vì bắt buộc, mà vì muốn giữ lại cảm giác Tết cho gia đình mình.

Sự dịch chuyển này cho thấy Tết không mất đi, mà đang thay đổi tầng ý nghĩa. Những gì từng là nhu cầu nay trở thành ký ức; những gì từng là bắt buộc nay trở thành biểu tượng mang tính tự nguyện.

Một biến đổi sâu sắc khác của Tết hiện đại là sự dịch chuyển không gian. Trong xã hội truyền thống, Tết gắn chặt với làng quê - nơi cư trú ổn định của phần lớn người dân. Ngày nay, đô thị hóa và di cư lao động khiến hàng triệu người sống xa quê, xa gia đình.

Tết vì thế trở thành thời điểm di chuyển lớn nhất trong năm, khi người lao động, sinh viên tìm cách trở về sau một năm xa cách. Tuy nhiên, song song với làn sóng “về quê ăn Tết”, cũng xuất hiện những lựa chọn mới như đón Tết tại đô thị, du lịch Tết, hoặc tổ chức Tết ở một không gian khác với quê nhà.

Với nhiều gia đình trẻ, Tết không còn gắn chặt với địa điểm, mà gắn với sự hiện diện của những người thân yêu. “Với bố mẹ tôi, Tết là phải về quê đủ ngày. Nhưng với tôi, Tết quan trọng là được ở bên gia đình, dù ở đâu”. Anh Nguyễn Văn Thắng, một lao động ở Hà Nội chia sẻ.

Sự thay đổi này phản ánh một dịch chuyển sâu hơn: Từ không gian cộng đồng sang không gian cá nhân - gia đình nhỏ.

Trong gia đình truyền thống, Tết là dịp tập hợp đông đủ nhiều thế hệ, với vai trò, thứ bậc và nghi lễ rõ ràng. Trật tự ấy được duy trì như một phần của cấu trúc xã hội. Trong gia đình hiện đại, quy mô nhỏ hơn, các mối quan hệ linh hoạt hơn, và quyền lựa chọn cá nhân được đề cao.

Điều này khiến nhiều nghi lễ mang tính dòng họ dần thu hẹp, trong khi những hoạt động mang tính riêng tư - nghỉ ngơi, du lịch, sum họp gia đình nhỏ - được ưu tiên. Tết vì thế trở nên “nhẹ” hơn về hình thức, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về cách duy trì sự kết nối liên thế hệ trong một xã hội ngày càng phân mảnh.

Ông Phùng Tuấn Anh, ở Hà Nội bày tỏ: “Con cháu bây giờ bận rộn, không giữ được Tết như xưa. Nhưng chỉ cần chúng còn nhớ về, còn về thắp hương cho tổ tiên, thì Tết vẫn còn”. Trong sự cảm thông ấy, có thể thấy một cách nhìn mềm dẻo hơn về truyền thống, không đòi hỏi giữ nguyên mà giữ phần cốt yếu.

Tất cả những thay đổi trên cho thấy Tết hiện đại đang tồn tại trong trạng thái chuyển tiếp. Nó không còn hoàn toàn thuộc về không gian nông nghiệp, nhưng cũng chưa tách rời khỏi nền tảng truyền thống. Tết vừa thích nghi với nhịp sống mới, vừa mang theo những giá trị cũ, tạo nên cảm giác chênh vênh quen thuộc của thời hiện đại.

Chính trạng thái chuyển tiếp này tạo ra nhiều tranh luận: Tết đang “mất” hay đang “đổi”? Nhưng có lẽ, thay vì đặt câu hỏi Tết còn hay không, điều cần thiết hơn là nhìn nhận Tết như một thực thể sống - luôn vận động cùng xã hội.

Từ đây, Tết bước sang một câu hỏi lớn hơn: Trong bối cảnh kinh tế hiện đại, đâu là những giá trị cần được giữ lại, đâu là những điều có thể thay đổi, và thay đổi bằng cách nào để Tết không trở thành gánh nặng, cũng không bị hòa tan vào thị trường? Đó sẽ là vấn đề trung tâm của kỳ cuối.

(Còn tiếp)