Giữ đất lúa nhưng không trói người trồng lúa (Bài 3)

Trên cánh đồng ven sông Hậu, thuộc xã Ninh Chử, tỉnh Khánh Hòa, những thửa ruộng lúa đông xuân đã được xuống giống sớm. Xen giữa các ô ruộng là những mương nước nhỏ nuôi cá, cua đồng – mô hình mà nông dân nơi đây duy trì nhiều năm nay. “Trồng lúa không thôi thì khó sống, phải làm thêm cái khác trên ruộng lúa mới đủ chi phí”, ông Trần Văn Út, một nông dân lâu năm chia sẻ.

Câu chuyện của ông Út phản ánh một thực tế phổ biến: Đất lúa vẫn là nền tảng của nông nghiệp Việt Nam, nhưng nếu chỉ bó hẹp vào canh tác một vụ, một cây, thì thu nhập của người trồng lúa rất khó cải thiện. Trong bối cảnh đó, Nghị định 112/2024/NĐ-CP, quy định chi tiết về đất trồng lúa, cùng với những điểm mới của Luật Đất đai 2024, đang đặt ra một cách tiếp cận khác: Quản lý chặt quỹ đất lúa, nhưng mở lối cho người dân sử dụng linh hoạt hơn.

Đất lúa - loại đất đặc biệt, không “cởi trói” bừa bãi

Không phải ngẫu nhiên mà đất trồng lúa luôn được xếp vào nhóm đất nông nghiệp cần quản lý nghiêm ngặt. Đây là loại đất gắn với an ninh lương thực quốc gia, với sinh kế của hàng triệu hộ nông dân và với ổn định xã hội ở nông thôn.

Nghị định 112/2024/NĐ-CP làm rõ khái niệm, phân loại và nguyên tắc sử dụng đất trồng lúa, đồng thời kế thừa tinh thần của các quy định trước đây: Không để mất đất lúa một cách tùy tiện. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là nghị định này không chỉ nói đến “giữ đất”, mà còn đặt vấn đề sử dụng đất lúa sao cho hiệu quả hơn.

Một cán bộ ngành nông nghiệp, môi trường nhận xét: “Giữ đất lúa không có nghĩa là giữ cách làm cũ. Nếu nông dân không sống được bằng ruộng lúa thì việc giữ đất cũng khó bền vững”.

Trong nhiều năm, mỗi khi nói đến chuyển đổi đất lúa, không ít người lo ngại nguy cơ thu hẹp diện tích, ảnh hưởng đến an ninh lương thực. Vì vậy, Nghị định 112/2024/NĐ-CP vẫn giữ những nguyên tắc chặt chẽ: đất lúa chỉ được chuyển mục đích sử dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết, theo quy hoạch, kế hoạch được phê duyệt.

Tuy nhiên, điều quan trọng là không đánh đồng chuyển mục đích với việc sử dụng linh hoạt trên cùng thửa đất. Đây chính là điểm được Luật Đất đai 2024 làm rõ hơn. Người sử dụng đất lúa được phép kết hợp các hoạt động sản xuất khác phù hợp, miễn là không làm mất khả năng trồng lúa lâu dài.

Khi ruộng lúa không chỉ để trồng lúa

Thực tế ở nhiều địa phương cho thấy, mô hình lúa – cá, lúa – vịt, lúa – sen hay kết hợp trồng lúa với du lịch trải nghiệm nông nghiệp đã mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với độc canh lúa.

Tại xã Tam Nông (Đồng Tháp), một số hộ dân tận dụng mùa nước nổi để nuôi thủy sản trên ruộng lúa, đến mùa khô lại quay về trồng lúa. “Ruộng vẫn là ruộng lúa, nhưng thu nhập thì tăng lên gấp rưỡi, thậm chí gấp đôi”, một cán bộ khuyến nông địa phương cho biết.

Luật Đất đai 2024 cho phép sử dụng đất nông nghiệp kết hợp đa mục đích, trong đó có đất lúa, với điều kiện không làm biến dạng đất, không xây dựng công trình kiên cố trái phép. Đây là cơ sở pháp lý để những mô hình sản xuất linh hoạt được nhân rộng, thay vì chỉ tồn tại “lách luật” như trước.

Một bài học rút ra từ thực tế là: Chỉ khi người trồng lúa sống được bằng ruộng lúa thì quỹ đất lúa mới được bảo vệ lâu dài. Nếu trồng lúa liên tục thua lỗ thì người dân sẽ tìm cách bỏ ruộng, cho thuê, hoặc chờ chuyển đổi mục đích khi có cơ hội.

Chính vì vậy, Nghị định 112/2024/NĐ-CP và Luật Đất đai 2024 đều hướng tới việc gắn quản lý đất lúa với nâng cao thu nhập cho người sử dụng đất. Quản lý không chỉ bằng mệnh lệnh hành chính, mà bằng việc tạo điều kiện để người dân làm ăn hiệu quả ngay trên thửa ruộng của mình.

Một chuyên gia chính sách nông nghiệp phân tích: “Nếu đất lúa chỉ mang lại giá trị thấp, mọi quy định giữ đất đều sẽ gặp sức ép. Ngược lại, khi ruộng lúa trở thành nguồn thu ổn định, người dân sẽ tự nguyện giữ”.

Cân bằng giữa bảo vệ và phát triển

Ở góc độ quản lý, bài toán đặt ra là cân bằng giữa bảo vệ quỹ đất lúa và nhu cầu phát triển kinh tế. Nghị định 112/2024/NĐ-CP tiếp tục yêu cầu các địa phương phải quản lý chặt chẽ việc chuyển mục đích sử dụng đất lúa, đồng thời rà soát lại diện tích đất lúa kém hiệu quả để có phương án sử dụng phù hợp.

Điều này đòi hỏi chính quyền địa phương không chỉ làm đúng quy định, mà còn phải hiểu thực tế sản xuất. Nếu áp dụng cứng nhắc, dễ dẫn đến tình trạng đất bị bỏ hoang hoặc sử dụng đối phó.

Một trong những khó khăn hiện nay là người dân chưa phân biệt rõ giữa “chuyển mục đích sử dụng đất” và “sử dụng đất kết hợp đa mục đích”. Nhiều hộ e ngại không dám làm mô hình mới vì sợ vi phạm quy định.

Theo các chuyên gia, việc tuyên truyền, hướng dẫn cụ thể ở cơ sở là rất cần thiết. Khi hiểu đúng, người dân sẽ biết mình được làm gì, không được làm gì trên đất lúa, tránh rủi ro pháp lý.

Nhìn rộng hơn, chính sách về đất lúa hiện nay không chỉ nhằm giữ diện tích, mà còn nhằm giữ nghề trồng lúa trong bối cảnh lao động nông thôn ngày càng già hóa. Khi ruộng lúa mang lại thu nhập hợp lý, người trẻ mới có lý do ở lại hoặc quay về với nông nghiệp.

(Còn tiếp)

Trong mạch chính sách đất đai mới, từ miễn thuế (Bài 1), cải cách thủ tục (Bài 2) đến quản lý đất lúa (Bài 3), có thể thấy một hướng đi nhất quán: Giảm rào cản, tăng động lực cho người trực tiếp sản xuất. Bài 4 (Bài cuối) của loạt bài sẽ bàn về một nội dung then chốt khác: Giá đất, dồn điền đổi thửa và triển vọng hình thành nền nông nghiệp quy mô lớn trong giai đoạn tới.